Fake. Ook de gebroeders Spijker zetten mensen op het verkeerde been

In het Rijksmuseum is momenteel een tentoonstelling te zien met de titel Fake! Aanleiding zijn de ontwikkelingen in AI waardoor er steeds meer gemanipuleerde en gecreëerde foto’s en films op internet en sociale media verschijnen, die nauwelijks van echt zijn te onderscheiden. Een bekend voorbeeld daarvan is de veel bekritiseerde afbeelding van Donald Trump als paus die hij zelf naar buiten bracht. De foto leek heel echt, maar iedereen wist dat dit geen echte foto was. Andere afbeeldingen lijken zo echt, dat mensen die voor waar aannemen. Het doel daarvan is mensen te misleiden en te beïnvloedden. De tentoonstelling in het Rijksmuseum laat zien dat al meer dan honderdvijftig jaar foto’s worden bewerkt en samengevoegd. Meestal waren deze grappig, maar soms werden hiermee ook andere doelen nagestreefd. De gebroeders Spijker lieten ook afbeeldingen maken die heel echt leken, maar een ander doel hadden. Drie voorbeelden daarvan worden genoemd.

Rond 1890 was de rijtuigfabriek van de gebroeders Spijker één van de vele rijtuigfabrieken die ons land telde. Het was weliswaar een redelijk grote fabriek, maar ze hadden nog geen hoge status. Ze leverden bijvoorbeeld nog geen rijtuigen aan het hof. Om die suggestie te wekken maakten de gebroeders Spijker in 1893/1894 een klein rijtuig voor reclamedoeleinden. In het rijtuig werd een pop gezet, lijkend op prinses Wilhelmina. Achterop was een lakei te zien, aangekleed in het livrei van het hof. Het rijtuig was geschilderd en bekleed in de kleuren van het hof, waarmee het geheel de indruk moest wekken dat het om een rijtuig van uit de Koninklijke Stallen ging. Op een reclameplaat leek het alsof prinses Wilhelmina met het rijtuig reed. De tentoonstellingsgroep werd tentoongesteld in Nederlands-Indië, zodat aldaar de indruk moest worden gewekt dat de gebroeders Spijker hofleverancier waren. De gebroeders Spijker maakten daardoor voor eigen commerciële doeleinden gebruik/misbruik van de beeltenis en het imago van prinses Wilhelmina.

*‘Prinses Wilhelmina’ in een duc gefotografeerd voor de fabriek. Foto gemeentearchief Amsterdam*

*Een prent van prinses Wilhelmina rijdend in het rijtuigje van de gebroeders Spijker. Collectie Rijksmusueum*

Andere afbeeldingen waren heel wat onschuldiger. Zo wilden de gebroeders Spijker kort na 1900 de indruk wekken dat zij een heel grote autofabriek hadden. In catalogi verschenen toen afbeeldingen van de rij arbeiderswoningen naast de fabriek. De afgebeelde rij woningen was echter veel langer dan in werkelijkheid.

*Een schijnbaar oneindig lange rij met arbeiderswoningen naast de fabriek in Amsterdam. Een afbeelding uit een Engelse catalogus van 1905.*

*De werkelijke rij met arbeiderswoningen rond 1905. Foto gemeentearchief Amsterdam*

Een ander onschuldig voorbeeld van een bewerkte foto van de fabriek was die van de zescilinder vierwielaangedreven Spijker die in februari 1904 in Londen exposeerde op een tentoonstelling. De auto werd in Londen gefotografeerd met een groep van omstanders op de achtergrond. Op een latere bewerkte foto was de auto voor de fabriek in Amsterdam te zien. De omstanders op de achtergrond waren weggehaald. Waarom de fabriek die afbeelding liet maken is niet duidelijk. Het is aannemelijk dat de gebroeders Spijker hiervan geen foto hadden en omdat de auto op de tentoonstelling was verkocht, zij op die manier toch nog over een foto van de auto in Amsterdam konden beschikken.